Η τεκτονική διαδικασία μέσω της οποίας οι ωκεανοί γεννιούνται και μεγαλώνουν έγινε για πρώτη φορά ορατή χάρη σε ερευνητική προσπάθεια στον Ινδικό Ωκεανό, όπου οι γεωλόγοι είδαν τον βυθό να σκίζεται και να απελευθερώνει δεκάδες εκατομμύρια κυβικά μέτρα λάβας.
Οι ωκεανοί σχηματίζονται ανάμεσα σε τεκτονικές πλάκες που απομακρύνονται μεταξύ τους. Ο Ατλαντικός, για παράδειγμα, συνεχίζει να διευρύνεται καθώς η Ευρασία απομακρύνεται από την Αμερική. Η μετατόπιση αυτή δημιουργεί ένα κενό, το οποίο όμως κλείνει αμέσως από ποσότητες λάβας που αναβλύζουν από τη «μεσοωκεάνεια ράχη», ένα γιγάντιο ρήγμα στη μέση του ωκεανού.
Η διαδικασία αυτή είναι γνωστή από τα μέσα του 20ού αιώνα, μέχρι σήμερα όμως δεν είχε παρατηρηθεί εν δράσει.
Στον Ινδικό ωκεανό, οι ερευνητές παρακολούθησαν δύο τμήματα του γήινου φλοιού να απομακρύονται μεταξύ τους κατά τουλάχιστον δύο μέτρα σε διάστημα λίγων ημερών, όπως αναφέρει η ομάδα στο περιοδικό Nature.
Η κλίμακα αυτής της μετατόπισης ήταν «μεγάλη έκπληξη» δήλωσε στον δικτυακό τόπο του περιοδικού o Ζαν-Ιβ Ρουαγιέ του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας (CNRS), μέλος της ερευνητικής ομάδας.
Παρά τον ρόλο που παίζουν οι μεσοωκεάνιες ράχες στον σχηματισμό των ωκεάνιων βυθών, οι οποίοι καλύπτουν τα δύο τρίτα της Γης , «ακόμα γνωρίζουμε ελάχιστα για τη συχνότητα, το μέγεθος και τη δυναμική των εκρήξεων και των τεκτονικών διαδικασιών που σχηματίζουν τις ράχες» σχολίασε η Ίζομπελ Γιο του Εθνικού Ωκεανογραφικού Κέντρου στο Σαουθάμπτον της Βρετανίας, η οποία δεν συμμετείχε στη μελέτη.
Ανάμεσα σε Ανταρκτική και Αυστραλία
Η έρευνα εξέτασε τη Νοτιοανατολική Ινδική Ράχη, ένα ρήγμα που διασχίζει τον Ινδικό Ωκεανό από τα ανατολικά προς τα δυτικά και χωρίζει την τεκτονική πλάκα της Ανταρκτικής από την πλάκα της Αυστραλίας. Η αυστραλιανή πλάκα κινείται βόρεια με ταχύτητα γύρω στα 6 εκατοστά τον χρόνο, ωστόσο ορισμένα τμήματά της ενίοτε μένουν ακίνητα για ένα χρονικό διάστημα και μετά μετατοπίζονται απότομα συνοδεία σεισμών.
Ελπίζοντας να καταγράψει ένα τέτοιο συμβάν σε πραγματικό χρόνο, η ερευνητική ομάδα εγκατέστησε το 2004 αισθητήρες κατά μήκος ενός τμήματος του ρήγματος, μήκους 100 χιλιομέτρων.
Συγκεκριμένα, τοποθέτησε στον βυθό υδρόφωνα, τα οποία καταγράφουν τα ηχητικά κύματα των σεισμών, καθώς και ακουστικούς φάρους που επικοινωνούν μεταξύ τους με ηχητικά σήματα και υπολογίζουν τις μεταξύ τους αποστάσεις με βάσει τον χρόνο που χρειάζεται για να ληφθεί απάντηση.
Τα υδρόφωνα άρχισαν να καταγράφουν σεισμικές δονήσεις στις 26 Απριλίου 2025. Σε διάστημα λίγων ημερών, η απόσταση ανάμεσα σε ορισμένους ακουστικούς φάρους αυξήθηκε κατά δύο μέτρα καθώς ο ωκεάνιος φλοιός τεντωνόταν.
Ως αποτέλεσμα αυτής της μετατόπισης, περίπου 160 εκατομμύρια κυβικά μέτρα λάβας εκτιμάται ότι ανέβλυσαν από το ρήgμα της Νοτιοανατολικής Ινδικής Ράχης. Η έκχυση αυτής της ποσότητας λάβας συνοδεύτηκε από καθίζηση του ωκεάνιου φλοιού σε ορισμένα τμήματά του.
«Περιμέναμε μια κατακόρυφη μετατόπιση μόλις μερικών εκατοστών. Αυτό που μετρήσαμε όμως έφτανε τα 4,2 μέτρα» είπε ο Ρουαγιέ.
Το συμβάν, πρόσθεσε, εκτιμάται ότι απελευθέρωσε την τάση που είχε συσσωρευτεί στο ρήγμα εδώ και τρεις με έξι δεκαετίες.
Το ίδιο περίπου φαινόμενο βρίσκεται στο Ρήγμα της Ανατολικής Αφρικής, εκεί όπου η τεκτονική πλάκα της Αφρικής σπάει και χωρίζεται σε δύο κομμάτια που απομακρύνονται μεταξύ τους.
Οι Μεγάλες Λίμνες της Αφρικής σχηματίστηκαν σε αυτή την περιοχή λόγω της υποχώρησης του εδάφους καθώς ο γήινος φλοιός τεντώνεται. Εφόσον η διαδικασία συνεχιστεί για μερικές δεκάδες εκατομμύρια χρόνια, ένα τμήμα της ανατολικής Αφρικής θα αποσπαστεί τελικά από την ήπειρο και ένας νέος ωκεανός θα σχηματιστεί ανάμεσά τους.
*Από τον Βαγγέλη Πρατικάκη
