Υπάρχει μια στιγμή στην επαγγελματική ζωή που η ερώτηση αλλάζει. Δεν αναρωτιέσαι πια «Πώς μπορώ να γίνω καλύτερη στη δουλειά μου;», αλλά «Πόσο ακόμα μπορώ να αντέξω εδώ;». Ίσως ξυπνάς με ένα βάρος στο στομάχι κάθε Δευτέρα. Ίσως σκέφτεσαι τη δουλειά ακόμα και τις ώρες που υποτίθεται ότι ξεκουράζεσαι. Ίσως έχεις αρχίσει να αμφισβητείς τις ικανότητές σου, παρότι κάποτε ένιωθες σίγουρη για τον εαυτό σου.
Και κάπου ανάμεσα στην ανάγκη για οικονομική ασφάλεια, στον φόβο της αλλαγής και στην ελπίδα ότι «τα πράγματα θα φτιάξουν», συνεχίζεις να μένεις. Αλλά τι συμβαίνει όταν δεν φτιάχνουν; Η ψυχολόγος Ashley C. Jordan, PhD, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα, εξετάζει ακριβώς αυτό το ερώτημα σε άρθρο της στο Psychology Today.
Και η προσέγγισή της φωτίζει μια αλήθεια που πολλές εργαζόμενες γυναίκες γνωρίζουν καλά: Δεν αρκεί να αγαπάς τη δουλειά σου. Χρειάζεται και το περιβάλλον στο οποίο εργάζεσαι να μη σε φθείρει καθημερινά.
Η ιστορία μιας γυναίκας που προσπάθησε να ακουστεί
Η Jordan ξεκινά περιγράφοντας την εμπειρία μιας πρώην φοιτήτριάς της, η οποία εργαζόταν στον χρηματοοικονομικό τομέα, σε ένα έντονα ανδροκρατούμενο περιβάλλον. Παρότι είχε τις ίδιες επαγγελματικές ευθύνες με τους άντρες συναδέλφους της, της ανέθεταν συχνά να κρατά σημειώσεις ή να φέρνει καφέ. Καθήκοντα που σπάνια ζητούνταν από εκείνους.
Το πρόβλημα, όμως, δεν περιοριζόταν στον σεξισμό. Στην εταιρεία επικρατούσε η αντίληψη ότι η δουλειά έπρεπε να προηγείται όλων. Οι εργαζόμενοι καλούνταν να παραμένουν στο γραφείο μέχρι αργά ή να εργάζονται τα Σαββατοκύριακα, συχνά χωρίς προειδοποίηση και ανεξάρτητα από τις προσωπικές τους υποχρεώσεις.
Όταν η γυναίκα προσπάθησε να συζητήσει όσα συνέβαιναν, ο προϊστάμενός της αντέδρασε με έντονη επιθετικότητα και απαξίωση. Σε μια συζήτησή τους, του επισήμανε ότι οι εργαζόμενοι δεν ένιωθαν ψυχολογικά ασφαλείς. Εκείνος απέρριψε την ανησυχία της χωρίς να την εξετάσει ουσιαστικά.
Για την Jordan, η αντίδρασή του ήταν ένα καθοριστικό προειδοποιητικό σημάδι. Γιατί υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε έναν εργασιακό χώρο που αντιμετωπίζει δυσκολίες και σε έναν εργασιακό χώρο που αρνείται να αναγνωρίσει ότι υπάρχει πρόβλημα.
1. Φοβάσαι να μιλήσεις ανοιχτά
Ένα από τα σημαντικότερα σημάδια ότι κάτι δεν λειτουργεί σωστά στη δουλειά είναι η απουσία ψυχολογικής ασφάλειας. Ο όρος, που έχει μελετηθεί εκτενώς από την καθηγήτρια του Harvard Amy Edmondson, περιγράφει την πεποίθηση ότι μπορείς να εκφράσεις μια διαφορετική άποψη, να κάνεις ερωτήσεις, να παραδεχτείς ένα λάθος ή να αναφέρεις ένα πρόβλημα χωρίς να φοβάσαι ότι θα τιμωρηθείς ή θα ταπεινωθείς.
Σκέψου το λίγο. Μπορείς να πεις στον προϊστάμενό σου ότι διαφωνείς μαζί του; Μπορείς να παραδεχτείς ότι δεν γνωρίζεις κάτι; Μπορείς να ζητήσεις βοήθεια χωρίς να αισθάνεσαι ανεπαρκής; Ή έχεις μάθει να μετράς κάθε λέξη, να αποφεύγεις τις αντιπαραθέσεις και να σιωπάς ακόμα κι όταν κάτι σε αδικεί;
Στην πραγματικότητα, η ψυχολογική ασφάλεια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι βασικό συστατικό μιας υγιούς επαγγελματικής συνεργασίας. Έρευνα της Edmondson, ήδη από το 1999, συνέδεσε την ψυχολογική ασφάλεια με συμπεριφορές που ευνοούν τη μάθηση και τη βελτίωση των ομάδων.
Αν, λοιπόν, χρειάζεται διαρκώς να προστατεύεις τον εαυτό σου από τις αντιδράσεις των άλλων, ίσως το πρόβλημα δεν είναι η δική σου ευαισθησία, αλλά το εργασιακό περιβάλλον.
2. Έχεις μιλήσει για όσα σε ενοχλούν, αλλά τίποτα δεν αλλάζει
Όλες οι δουλειές έχουν δύσκολες περιόδους. Όλοι οι προϊστάμενοι μπορεί κάποια στιγμή να αντιδράσουν άσχημα. Αυτό που έχει σημασία, σύμφωνα με την Jordan, είναι τι συμβαίνει μετά.
Όταν εκφράζεις ένα παράπονο, σε ακούνε; Προσπαθούν να καταλάβουν τι συμβαίνει; Επανέρχονται στη συζήτηση με κάποια πρόταση; Ή αντιμετωπίζεις ειρωνεία, θυμό, δικαιολογίες και τελικά την ίδια συμπεριφορά;
Δεν είναι απαραίτητο να λυθούν όλα αμέσως. Οι ουσιαστικές αλλαγές, ιδιαίτερα σε μεγάλους οργανισμούς, μπορεί να χρειαστούν χρόνο. Όμως πρέπει να υπάρχουν ενδείξεις ότι κάτι κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση.
Αν ακούς συνεχώς «θα το δούμε», «κάνε λίγη υπομονή» ή «έτσι λειτουργούν τα πράγματα εδώ», χωρίς καμία πραγματική βελτίωση, αξίζει να αναρωτηθείς πόσο ρεαλιστική είναι η προσδοκία σου ότι το μέλλον θα είναι διαφορετικό. Γιατί οι υποσχέσεις από μόνες τους δεν αποτελούν αλλαγή.
3. Τα προσωπικά σου όρια αντιμετωπίζονται σαν πρόβλημα
Το να χρειαστεί να δουλέψεις περιστασιακά παραπάνω δεν σημαίνει απαραίτητα ότι βρίσκεσαι σε ένα τοξικό περιβάλλον. Όταν, όμως, η υπερεργασία γίνεται μόνιμη απαίτηση, τα πράγματα αλλάζουν.
Όταν θεωρείται αυτονόητο ότι θα απαντήσεις σε ένα επαγγελματικό μήνυμα αργά το βράδυ. Όταν αισθάνεσαι ενοχές επειδή πήρες άδεια. Όταν πρέπει διαρκώς να απολογείσαι επειδή έχεις οικογένεια, φίλους, προσωπική ζωή ή απλώς ανάγκη να ξεκουραστείς.
Για πολλές γυναίκες, οι πιέσεις αυτές μπορεί να γίνουν ακόμα πιο ασφυκτικές, ειδικά όταν συνδυάζονται με δυσανάλογες ευθύνες φροντίδας στο σπίτι. Το να είσαι αφοσιωμένη στη δουλειά σου δεν σημαίνει ότι οφείλεις να είσαι διαθέσιμη κάθε στιγμή.
Η επαγγελματική συνέπεια δεν πρέπει να απαιτεί την εξαφάνιση της προσωπικής σου ζωής. Και ένας εργοδότης που αντιμετωπίζει κάθε όριο ως έλλειψη αφοσίωσης δημιουργεί μια συνθήκη στην οποία η εξάντληση μπορεί να γίνει κανονικότητα.
4. Η δουλειά έχει αρχίσει να αλλάζει τον τρόπο που βλέπεις τον εαυτό σου
Αυτό είναι ίσως το πιο ύπουλο σημάδι. Δεν εμφανίζεται απαραίτητα από τη μία μέρα στην άλλη. Στην αρχή, μπορεί απλώς να είσαι πιο κουρασμένη. Στη συνέχεια, να χάνεις την αυτοπεποίθησή σου. Να αμφισβητείς τις αποφάσεις σου. Να σκέφτεσαι ότι ίσως δεν είσαι αρκετά ικανή, αρκετά γρήγορη ή αρκετά αποτελεσματική.
Μέχρι που κάποια στιγμή συνειδητοποιείς ότι η δουλειά έχει αρχίσει να καθορίζει την αξία που αποδίδεις στον εαυτό σου. Η Jordan παραπέμπει σε μετα-ανάλυση των Schyns και Schilling, η οποία δημοσιεύθηκε το 2013 και συνέδεσε την καταστροφική ηγεσία με χειρότερη ευημερία των εργαζομένων, χαμηλότερη απόδοση και μεγαλύτερη πρόθεση αποχώρησης.
Με άλλα λόγια, ένας δυσλειτουργικός τρόπος διοίκησης δεν επηρεάζει μόνο το κλίμα στο γραφείο. Μπορεί να έχει ευρύτερες συνέπειες στην ψυχολογική κατάσταση και στην επαγγελματική λειτουργικότητα των ανθρώπων. Αν παρατηρείς ότι η δουλειά σου επηρεάζει σταθερά την υγεία, την αυτοεκτίμηση ή τις σχέσεις σου, αυτό είναι κάτι που αξίζει να πάρεις σοβαρά.
5. Μένεις περισσότερο από φόβο παρά από επιλογή
Υπάρχει μια ερώτηση που μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα αποκαλυπτική: Αν δεν φοβόσουν την οικονομική αβεβαιότητα ή την επόμενη επαγγελματική σου κίνηση, θα επέλεγες να συνεχίσεις να εργάζεσαι εδώ;
Φυσικά, η απάντηση δεν είναι πάντα απλή. Μια δουλειά προσφέρει εισόδημα, σταθερότητα, εμπειρία, επαγγελματικές ευκαιρίες και, πολλές φορές, ένα σημαντικό κομμάτι της ταυτότητάς μας.
Η απόφαση να φύγεις δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στο πώς αισθάνεσαι έπειτα από μια δύσκολη ημέρα. Ωστόσο, όταν ο μοναδικός λόγος που παραμένεις είναι ο φόβος για το άγνωστο, ίσως χρειάζεται να επανεξετάσεις τις επιλογές σου.
Εξίσου σημαντικό είναι να αναζητήσεις αν υπάρχουν εναλλακτικές μέσα στον ίδιο οργανισμό: μετακίνηση σε άλλη ομάδα, αλλαγή προϊσταμένου ή υποστήριξη από κάποιο άλλο στέλεχος.
Μερικές φορές δεν χρειάζεται να εγκαταλείψεις μια εταιρεία. Χρειάζεται να απομακρυνθείς από μια συγκεκριμένη δυσλειτουργική συνθήκη.
Πώς καταλαβαίνεις ότι ήρθε πραγματικά η ώρα να φύγεις;
Η Jordan δεν προτείνει την παραίτηση ως πρώτη αντίδραση σε κάθε επαγγελματική δυσκολία. Αν οι συνθήκες το επιτρέπουν και αισθάνεσαι ασφαλής, αξίζει να δώσεις στην επιχείρηση την ευκαιρία να διορθώσει όσα δεν λειτουργούν.
Όμως υπάρχει ένα σημείο στο οποίο η υπομονή παύει να είναι παραγωγική. Είναι εκείνο το σημείο όπου έχεις εκφράσει τις ανησυχίες σου, έχεις αναζητήσει λύσεις, έχεις προσπαθήσει να θέσεις όρια και παρ’ όλα αυτά η κατάσταση παραμένει ίδια.
Τότε χρειάζεται να εξετάσεις όχι μόνο τι σου προσφέρει η δουλειά, αλλά και τι σου κοστίζει. Πόση ενέργεια σου απομένει όταν επιστρέφεις στο σπίτι; Πόσο χώρο έχουν οι άνθρωποι που αγαπάς; Πώς αισθάνεσαι για τον εαυτό σου; Τι έχεις σταματήσει να κάνεις επειδή απλώς δεν αντέχεις; Και, κυρίως, πόσο καιρό είσαι διατεθειμένη να συνεχίσεις έτσι;
Δεν χρειάζεται να παραιτηθείς αύριο για να αποφασίσεις ότι αξίζεις κάτι καλύτερο
Το να αναγνωρίσεις ότι μια δουλειά δεν σου κάνει πια καλό δεν σημαίνει ότι έχεις τη δυνατότητα να φύγεις αμέσως. Οι οικονομικές υποχρεώσεις είναι πραγματικές. Οι επαγγελματικές ευκαιρίες δεν είναι πάντα διαθέσιμες. Και μια βιαστική απόφαση μπορεί να δημιουργήσει επιπλέον πίεση.
Μπορείς, όμως, να αρχίσεις να σχεδιάζεις το επόμενο βήμα σου. Να ενημερώσεις το βιογραφικό σου. Να εξερευνήσεις την αγορά εργασίας. Να ενεργοποιήσεις τις επαγγελματικές σου επαφές. Να οργανώσεις, όσο είναι εφικτό, ένα οικονομικό περιθώριο ασφάλειας. Κυρίως, να σταματήσεις να αντιμετωπίζεις την αντοχή σου ως τη μοναδική απόδειξη της αξίας σου.
Γιατί δεν είναι κάθε παραμονή ένδειξη δύναμης. Όπως δεν είναι κάθε αποχώρηση ένδειξη αποτυχίας. Μερικές φορές, το πιο γενναίο επαγγελματικό βήμα δεν είναι να προσπαθήσεις λίγο περισσότερο. Είναι να αναγνωρίσεις ότι έχεις ήδη προσπαθήσει αρκετά. Και ότι καμία δουλειά, όσο σημαντική κι αν είναι, δεν αξίζει να σου στερεί συστηματικά την υγεία, την αξιοπρέπεια και τη ζωή έξω από αυτήν.
