Όταν μιλάμε για έναν πόλεμο, συχνά καταφεύγουμε στους αριθμούς. Νεκροί και τραυματίες, βόμβες, στρατιωτικές δαπάνες, κατεστραμμένες υποδομές.
Αριθμοί όπως 7,6 εκατομμύρια ή 37,5 δισεκατομμύρια ακούγονται τεράστιοι, αλλά χωρίς το κατάλληλο πλαίσιο είναι δύσκολο να αποτυπώσουν την πραγματική διάσταση μιας σύγκρουσης.
Κι όμως, πίσω από κάθε αριθμό υπάρχει μια ανθρώπινη ζωή, ένα κατεστραμμένο σπίτι, μια μολυσμένη περιοχή, ένα οικοσύστημα που μπορεί να χρειαστεί δεκαετίες για να ανακάμψει.
Η καταγραφή των θυμάτων της γενοκτονίας στη Γάζα, για παράδειγμα, δεν μπορεί από μόνη της να αποδώσει την έκταση της βίας και της καταστροφής που έχουν βιώσει οι Παλαιστίνιοι.
Το ίδιο ισχύει και για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις εναντίον του Ιράν. Ο αριθμός των βομβών που χρησιμοποιήθηκαν ή των χρημάτων που δαπανήθηκαν δεν αποτυπώνει το πραγματικό ανθρώπινο και περιβαλλοντικό κόστος.
Ο πόλεμος αφήνει πίσω του μια δεύτερη καταστροφή
Σύμφωνα με το Counter Punch, η πολεμική καταστροφή δεν τελειώνει όταν σταματούν οι βομβαρδισμοί.
Συνεχίζεται στο έδαφος, στο νερό και στην ατμόσφαιρα.
Η Μέση Ανατολή έχει ήδη πληρώσει βαρύ περιβαλλοντικό τίμημα από τις πολεμικές συγκρούσεις των τελευταίων δεκαετιών.
Η ιστορία αυτή συνδέεται, μεταξύ άλλων, με την «Επιχείρηση Καταιγίδα της Ερήμου» το 1991 και τις μεταγενέστερες στρατιωτικές επιχειρήσεις στο Ιράκ.
Οι συνέπειες περιλαμβάνουν ρύπανση των υδροφορέων, επιβάρυνση του εδάφους από ουράνιο και άλλα βαρέα μέταλλα, ατμοσφαιρική ρύπανση από πυρκαγιές σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, αλλά και σοβαρές επιπτώσεις στα θαλάσσια οικοσυστήματα.
Μπουλντόζα των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων (IDF) που αποψιλώνει δέντρα στη Γάζα τον Οκτώβριο του 2023
Η καταστροφή, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στις στρατιωτικές επιχειρήσεις των ΗΠΑ.
Και το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν ήταν ένοχος για πράξεις οικοκτονίας (ecocide).
Η σκόπιμη αποξήρανση των οικολογικά σημαντικών ελών της Μεσοποταμίας αποτέλεσε μία από τις μεγαλύτερες περιβαλλοντικές καταστροφές στην περιοχή, ενώ κατά την αποχώρηση των ιρακινών δυνάμεων από το Κουβέιτ το 1991 πυρπολήθηκαν πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, προκαλώντας τεράστιες εκπομπές ρύπων.
Το περιβαλλοντικό κόστος δεν μετριέται εύκολα
Οι πόλεμοι είναι από τη φύση τους καταστροφικοί για το περιβάλλον.
Από τους βομβαρδισμούς και τις πυρκαγιές μέχρι τις στρατιωτικές βάσεις, την κατανάλωση καυσίμων, τις πυρηνικές δοκιμές και τη χρήση χημικών ουσιών, η πολεμική δραστηριότητα αφήνει ένα αποτύπωμα που συχνά παραμένει αόρατο στις επίσημες αποτιμήσεις.
Οι ΗΠΑ, λόγω της έκτασης της στρατιωτικής τους δραστηριότητας παγκοσμίως, έχουν διαχρονικά ιδιαίτερα σημαντικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
Από το Βιετνάμ και τη χρήση του Agent Orange έως τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή, η περιβαλλοντική διάσταση του πολέμου αποτελεί ένα ζήτημα που συχνά περνά στα ψιλά γράμματα.
Στην περίπτωση του Ιράν, τα στοιχεία για τους στόχους που έχουν πληγεί και τις στρατιωτικές δαπάνες μπορεί να είναι διαθέσιμα. Πολύ δυσκολότερο είναι, όμως, να καταγραφεί άμεσα τι προκαλεί κάθε επίθεση στο έδαφος, στα υπόγεια ύδατα, στην ατμόσφαιρα και στη δημόσια υγεία.
Και αυτή η εικόνα ενδέχεται να γίνει σαφής μόνο χρόνια αργότερα.
Ελικόπτερο των ΗΠΑ που ψεκάζει χημικά φυτοκτόνα στο Δέλτα του Μεκόνγκ, στο Νότιο Βιετνάμ, 1969
Πετρέλαιο, πυρκαγιές και τοξική ρύπανση
Η καταστροφή ενεργειακών υποδομών αποτελεί μία από τις πιο σοβαρές περιβαλλοντικές συνέπειες ενός σύγχρονου πολέμου.
Πυρκαγιές σε εγκαταστάσεις πετρελαίου μπορούν να απελευθερώσουν μεγάλες ποσότητες ατμοσφαιρικών ρύπων και αερίων του θερμοκηπίου, ενώ διαρροές πετρελαίου μπορούν να μολύνουν το έδαφος και τις παράκτιες περιοχές.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν οι ρύποι εισέρχονται σε θαλάσσια οικοσυστήματα ή σε υπόγεια ύδατα.
Η αποκατάσταση τέτοιων περιοχών μπορεί να απαιτήσει χρόνια ή και δεκαετίες.
Παράλληλα, η ίδια η πολεμική βιομηχανία συνδέεται με σημαντική κατανάλωση ενέργειας και πρώτων υλών.
The war in Lebanon has reached a point where it can no longer be described as anything other than genocide and ecocide.
According to Article Il of the UN Genocide Convention, genocide involves specific acts committed with the “intent to destroy, in whole or in part, a national,… pic.twitter.com/dKcSq9X4HA
— Mohamad Safa (@mhdksafa) August 13, 2026
Από τον πόλεμο στην κλιματική κρίση
Η περιβαλλοντική καταστροφή δεν περιορίζεται, όμως, στις εμπόλεμες ζώνες. Την ίδια στιγμή που η Μέση Ανατολή αντιμετωπίζει τις συνέπειες των συγκρούσεων, άλλες περιοχές του πλανήτη βιώνουν όλο και εντονότερα τις συνέπειες της υπερθέρμανσης.
Μια συγκλονιστική μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Ιούλιο αποκαλύπτει ότι το αποτύπωμα άνθρακα της παραγωγής μετάλλων είναι 10 φορές υψηλότερο από ό,τι πιστευόταν προηγουμένως, κυρίως επειδή οι όξινες απορροές αντιδρούν με τα πλούσια σε οξυγόνο επιφανειακά νερά και απελευθερώνουν μεγάλη ποσότητα άνθρακα.
Αυτά είναι δυσάρεστα νέα για όσους ελπίζουν ότι μπορούμε να βγούμε από αυτή την κλιματική κρίση μέσω της εξόρυξης.
Η αποδάσωση στην πολιτεία Μαρανχάο της Βραζιλίας
Καθώς εικόνες από μια φρικτή, θανατηφόρα πλημμύρα γεμίζουν τα δελτία ειδήσεών μας, γίνεται σαφές ότι η κλιματική αλλαγή συνέβαλε στην αποκόλληση ενός τεράστιου παγετώνα, προκαλώντας αυτή την εβδομάδα μια μαζική κατολίσθηση στα σύνορα Νεπάλ-Θιβέτ που στοίχισε τη ζωή σε εκατοντάδες ανθρώπους.
Η πλημμύρα από βράχους και νερό καταγράφηκε ως γεωλογικό φαινόμενο μεγέθους 5,2, ισοδύναμο με 1.000 τόνους ΤΝΤ.
Στα Ιμαλάια υπάρχουν 15.000 μεγάλοι παγετώνες, και σχεδόν όλοι υποχωρούν με ταχείς ρυθμούς, δημιουργώντας συνθήκες υπό τις οποίες τεράστιες ποσότητες πάγου μπορούν να αποκολληθούν, ουσιαστικά αποκόπτοντας τις πλαγιές ολόκληρων βουνών. Αναμένεται να χάσουν το 70% του πάγου τους έως το 2100.
Το Νεπάλ εκπέμπει λιγότερο από το 0,1% των παγκόσμιων εκπομπών, αλλά είναι μία από τις πιο ευάλωτες χώρες στην οργή της κλιματικής αναταραχής καθώς οι παγετώνες λιώνουν.
Είναι σχεδόν βέβαιο ότι πολλές φυσικές καταστροφές (αν μπορεί κανείς να τις ονομάσει έτσι) θα συμβούν στα Ιμαλάια, συντρίβοντας περισσότερες κοινότητες καθώς το κλίμα μας συνεχίζει να θερμαίνεται.
Εν τέλει, ο πόλεμος και η κλιματική κρίση συναντώνται σε ένα κοινό σημείο: το κόστος τους ξεπερνά κατά πολύ όσα μπορούν να αποτυπώσουν οι αριθμοί.
