Ο Adugna Woyessa ήταν απλώς ένα μικρό αγόρι την πρώτη φορά που η ξηρασία διέλυσε τη χώρα του. Καθώς οι σοδειές καταστρέφονταν στις στερημένες από βροχή περιοχές της Αιθιοπίας στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και το σχολείο του μετέτρεπε μια σχολική αίθουσα σε αποθήκη σιτηρών για να σταλεί βοήθεια στους αγρότες, δεν είχε ιδέα ότι οι επιστήμονες μόλις άρχιζαν να συνδέουν τη δύναμη που ξεραίνει τα χωράφια τους με τις κυκλικές μετατοπίσεις των αληγών ανέμων. Μια δύναμη που εδώ και πολύ καιρό πυροδοτούσε βίαια καιρικά φαινόμενα από τη Νότια Αμερική έως την Αυστραλία.
Το πλέον διαβόητο El Niño —που στα ισπανικά σημαίνει «μικρό αγόρι»— πήρε το όνομά του από τους ψαράδες του Ειρηνικού τον 19ο αιώνα. Ωστόσο, χρειάστηκε να φτάσουμε στη δεκαετία του 1970 για να κατανοήσουν οι επιστήμονες την παγκόσμια φύση του και να αρχίσουν να συνθέτουν τον ιστορικό αντίκτυπο αυτού του φυσικού καιρικού μοτίβου, το οποίο χαρακτηρίζεται από θερμά έτη και ακραίες συνθήκες. Το El Niño του 1972-73 θέρμανε τα νερά του Περού σε τέτοιο βαθμό που οδήγησε σε κατάρρευση της μεγαλύτερης αλιείας γαύρου στον κόσμο, ενώ παράλληλα έφερε σκληρή ξηρασία στη Νότια Ασία, το Σαχέλ και τμήματα της Ανατολικής Αφρικής, λίγο πριν από μια πετρελαϊκή κρίση που βάθυνε την παγκόσμια πείνα. Μάλιστα, στην Αιθιοπία, οι διαμαρτυρίες για τους χειρισμούς του αυτοκράτορα απέναντι στον λιμό συνέβαλαν σε ένα στρατιωτικό πραξικόπημα που εγκαθίδρυσε μια κομμουνιστική δικτατορία.
Από τον λιμό στο Live Aid
Όπως εξηγεί ο Woyessa, ο οποίος μεγάλωσε για να γίνει επιδημιολόγος στο Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας της Αιθιοπίας και μελέτησε τις επιπτώσεις του φαινομένου στις επιδημίες ελονοσίας, «η διατροφή είναι το παν για την ικανότητα του ανθρώπου να αντέξει τις αρνητικές επιπτώσεις του El Niño στην υγεία». Πολύ συχνά, όμως, η διατροφή είναι ακριβώς αυτό που στερεί το φαινόμενο από όσους το έχουν περισσότερη ανάγκη.
Ο Woyessa βρισκόταν στο γυμνάσιο όταν ένα ισχυρότερο El Niño χτύπησε μια δεκαετία αργότερα, το 1982-83, αναγκάζοντας κάποιους από τους συμμαθητές του να ταξιδέψουν 150 χιλιόμετρα για να βοηθήσουν στη συγκομιδή στα κρατικά αγροκτήματα. Μέχρι το πρώτο έτος των πανεπιστημιακών του σπουδών, οι νέες αποτυχίες στις σοδειές και ο εμφύλιος πόλεμος είχαν κλιμακώσει την εκτεταμένη πείνα σε έναν ακόμη πιο καταστροφικό λιμό, ο οποίος τράβηξε την παγκόσμια προσοχή μέσω της συναυλίας Live Aid. Ο ίδιος θυμάται πώς μοιράζονταν το πρωινό τους με τους ανθρώπους στα καταφύγια, έχοντας μόλις δύο ψωμιά κάθε πρωί.
Ιστορικές ανατροπές και το «Godzilla»
Οι επιστήμονες σπεύδουν βέβαια να διευκρινίσουν ότι οι κλιματικές μεταβολές είναι μόνο ένας παράγοντας μεταξύ πολλών όταν μια κοινωνία καταρρέει. Ωστόσο, στην πιο ακραία του μορφή, το El Niño μπορεί να προκαλέσει αποκαλυπτική δυστυχία. Τον 19ο αιώνα, ο απολογισμός των θυμάτων από λιμούς στην Ινδία, την Κίνα και τη Βραζιλία ανήλθε σε δεκάδες εκατομμύρια. Υπάρχουν μάλιστα ενδείξεις ότι το φαινόμενο διαμόρφωσε το σκηνικό για τη Γαλλική Επανάσταση καταστρέφοντας τις σοδειές, ενώ βοήθησε τους Ισπανούς να κατακτήσουν την αυτοκρατορία των Ίνκας φέρνοντας βροχές που έτρεφαν τη βλάστηση της ερήμου.
Φέτος, το El Niño επέστρεψε, και οι επιστήμονες φοβούνται ότι θα μοιάζει περισσότερο με οργισμένο νεαρό άνδρα παρά με μικρό αγόρι. Η Εθνική Υπηρεσία Ωκεανών και Ατμόσφαιρας των ΗΠΑ (NOAA) ανακοίνωσε ότι το φαινόμενο έχει 63% πιθανότητες να εξελιχθεί σε «πολύ ισχυρό» μέχρι το τέλος του έτους. Ορισμένοι επιστήμονες το έχουν ήδη βαφτίσει ανεπίσημα ως «super» ή «Godzilla» El Niño, προβλέποντας ότι θα ωθήσει την παγκόσμια θερμοκρασία σε νέα ύψη, σε μια εποχή που τα ακραία καιρικά φαινόμενα ήδη ξεπερνούν τα όρια αντοχής των κοινωνιών.
Το τέλειο χτύπημα
Ακόμη και αν δεν επαληθευτούν οι πιο δυσοίωνες προβλέψεις, το φαινόμενο θα εξελιχθεί υπό πρωτοφανείς συνθήκες. Οι επιστήμονες θεωρούν σχεδόν βέβαιο ότι το επόμενο έτος θα είναι το θερμότερο που έχει καταγραφεί ποτέ. Η Sonali McDermid, κλιματολόγος στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, τονίζει ότι η μεγαλύτερη ανησυχία της δεν είναι το El Niño καθαυτό, αλλά «η σύγκλιση πολλαπλών στρεσογόνων παραγόντων που συμβαίνουν ταυτόχρονα».
Σύμφωνα με το ΔΝΤ, περίπου οι μισές από τις 68 φτωχότερες χώρες του κόσμου αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα χρέους. Παράλληλα, ο πόλεμος στο Ιράν έχει οδηγήσει σε υψηλές τιμές ενέργειας και περιορισμένες προμήθειες λιπασμάτων. Το Δίκτυο Συστημάτων Έγκαιρης Προειδοποίησης για Λιμούς προέβλεψε ότι 115 έως 125 εκατομμύρια άνθρωποι θα χρειαστούν επείγουσα επισιτιστική βοήθεια μέχρι τον Δεκέμβριο, με τεράστιους κινδύνους σε Σουδάν, Νότιο Σουδάν και Σομαλία. Η περικοπή της αμερικανικής εξωτερικής βοήθειας και η συρρίκνωση των ευρωπαϊκών προϋπολογισμών ανάπτυξης αφήνουν τις χώρες αυτές εντελώς απροστάτευτες.
Η έκκληση και ο πλούσιος Βορράς
Μπροστά σε αυτόν τον κίνδυνο, το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα του ΟΗΕ και ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας εξέδωσαν την πρώτη τους κοινή έκκληση για κεφάλαια, υπογραμμίζοντας ότι κάθε 1 δολάριο που δαπανάται σε «προληπτική δράση» εξοικονομεί 7 δολάρια σε κόστος ανθρωπιστικής βοήθειας. Τους λείπουν 167 εκατομμύρια δολάρια από τα 202 που απαιτούνται για να βοηθηθούν 8,8 εκατομμύρια άνθρωποι.
Παρότι το El Niño δεν αναμένεται να μειώσει δραματικά τις παγκόσμιες αποδόσεις των καλλιεργειών —αφού τα κέρδη σε κάποιες περιοχές αντισταθμίζουν τις απώλειες σε άλλες— οι φτωχότεροι θα πληρώσουν και πάλι το τίμημα. Όπως εξηγεί η Anne Jellema της οργάνωσης 350.org, το φαινόμενο κόβει κάθε εγχώρια σανίδα σωτηρίας για ανθρώπους που δεν έχουν πρόσβαση στις αγορές.
Η επιστροφή του El Niño πυροδοτεί παγκόσμιο συναγερμό για πρωτοφανή ανθρωπιστική κρίση και μαζικούς λιμούς
Ωστόσο, οι κραδασμοί θα γίνουν αισθητοί και στον πλούσιο κόσμο. Ισχυρότεροι καύσωνες και ευρύτερη εξάπλωση ασθενειών που μεταδίδονται με διαβιβαστές (όπως τα κουνούπια) θα πλήξουν χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Αυστραλία και η Ιαπωνία. Με τον πλανήτη να έχει ήδη θερμανθεί κατά περίπου 1,3 βαθμούς Κελσίου από τη Βιομηχανική Επανάσταση, τα χειρότερα χρόνια του El Niño του πρόσφατου παρελθόντος φαντάζουν πλέον λιγότερο καυτά από τα σημερινά έτη της… δροσερής La Niña.
Για τον Adugna Woyessa, οι αλλαγές είναι ήδη εμφανείς. Το ποτάμι όπου κολυμπούσε ως παιδί έχει γίνει ένα μικρό ρυάκι, τα δάση έχουν χαθεί και οι βροχές είναι πια απρόβλεπτες. Όπως λέει χαρακτηριστικά: «Η κύρια ανησυχία είναι η μετατόπιση της περιόδου των βροχών. Η έναρξή της έχει αλλάξει εντελώς σε σχέση με τα παιδικά μου χρόνια».
