Οι «Αδάμ και Εύες» της αναγνώρισης προσώπου: Οι άνθρωποι που έγιναν σημείο αναφοράς μιας τεχνολογίας

Χιλιάδες άνθρωποι φωτογραφήθηκαν τη δεκαετία του 1990 για τις ανάγκες του αμερικανικού υπουργείου Άμυνας, χωρίς να μπορούν να φανταστούν ότι οι εικόνες τους θα αποτελούσαν μέρος της ιστορίας της τεχνολογίας αναγνώρισης προσώπου.

Κάθε φορά που ξεκλειδώνουμε το κινητό μας με το πρόσωπό μας, περνάμε από έναν έλεγχο ασφαλείας στο αεροδρόμιο ή, σε ορισμένες χώρες, απλώς περπατάμε στον δρόμο, μια τεχνολογία αναλύει τα χαρακτηριστικά του προσώπου μας μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου.

Το πλάτος της μύτης, η απόσταση ανάμεσα στα μάτια, το σχήμα της γνάθου και δεκάδες ακόμη σημεία μετατρέπονται σε δεδομένα που επιτρέπουν σε έναν αλγόριθμο να αναγνωρίσει ένα πρόσωπο.

Πριν όμως η αναγνώριση προσώπου γίνει κομμάτι της καθημερινότητας δισεκατομμυρίων ανθρώπων, χρειάστηκε ένα αρχικό σύνολο προσώπων πάνω στο οποίο θα μπορούσε να αναπτυχθεί η τεχνολογία.

Αυτοί οι άνθρωποι, τους οποίους ο καλλιτέχνης και ερευνητής Τρέβορ Πάγκλεν χαρακτηρίζει «Αδάμ και Εύες» της αναγνώρισης προσώπου, ήταν εργαζόμενοι της αμερικανικής κυβέρνησης που φωτογραφήθηκαν στο πλαίσιο μιας πρωτοβουλίας του υπουργείου Άμυνας τη δεκαετία του 1990.

Σχεδόν μία δεκαετία πριν, ο Πάγκλεν ερευνούσε κυβερνητικά datasets που βρίσκονταν στο δημόσιο πεδίο όταν εντόπισε ένα αρχείο με χιλιάδες πρόσωπα κυβερνητικών υπαλλήλων. Το υλικό είχε χρησιμοποιηθεί από την Υπηρεσία Προηγμένων Ερευνητικών Προγραμμάτων Άμυνας (DARPA) για την ανάπτυξη και εκπαίδευση της τότε νέας τεχνολογίας.

Ο καλλιτέχνης επέλεξε ένα μέρος αυτών των εικόνων και δημιούργησε τη σειρά «It Began as a Military Experiment». Το έργο παρουσιάζεται εκ νέου στο πλαίσιο της 20ής επετείου της δουλειάς του Πάγκλεν, «The Most Merciful Thing in the World», η οποία συμμετέχει επίσης στη φετινή FotoFocus Biennial στο Σινσινάτι.

Η ευρύτερη έκθεση εξετάζει όσα παραμένουν αόρατα ή κρυμμένα από την ανθρώπινη αντίληψη, από αντικείμενα σε τροχιά γύρω από τη Γη μέχρι στρατιωτικές εγκαταστάσεις που έχουν φωτογραφηθεί και μεγεθυνθεί πολύ πέρα από τις δυνατότητες του ανθρώπινου ματιού.

Όταν το ανθρώπινο πρόσωπο μετατρέπεται σε δεδομένο

Στις φωτογραφίες της σειράς, άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών, φύλου και αποχρώσεων δέρματος εμφανίζονται μπροστά σε ένα ομοιόμορφο γαλάζιο φόντο. Ο Πάγκλεν πέρασε κάθε εικόνα από έναν αλγόριθμο, ώστε να εντοπίσει τα σημεία του προσώπου που μετρώνται και αναλύονται από τα συστήματα αναγνώρισης.

Στη συνέχεια πρόσθεσε πάνω στις φωτογραφίες τους αντίστοιχους δείκτες: μικρά λευκά γράμματα που αιωρούνται στις άκρες των ματιών, στα ρουθούνια, στο τόξο των χειλιών και σε άλλα χαρακτηριστικά. Έτσι, ένα πρόσωπο που αρχικά αποτελεί την εικόνα ενός ανθρώπου μετατρέπεται μπροστά στα μάτια του θεατή σε ένα σύνολο μετρήσιμων δεδομένων.

Το αποτέλεσμα είναι παράξενα επίκαιρο. Οι φωτογραφίες δεν προσδιορίζονται εύκολα στον χρόνο ή στον χώρο και, για τον σημερινό θεατή, οι ομοιόμορφες προσωπογραφίες μπορούν να θυμίσουν τις εικόνες που παράγει η τεχνητή νοημοσύνη. Μόνο που εδώ πρόκειται για πραγματικούς ανθρώπους, οι οποίοι φωτογραφήθηκαν δεκαετίες πριν από την εποχή στην οποία η τεχνητή νοημοσύνη θα άρχιζε να απορροφά τεράστιες ποσότητες εικόνων και άλλου πολιτιστικού υλικού για την εκπαίδευση των αλγορίθμων.

«Πάρε κάτι οικείο και κάν’ το παράξενο»

Ο Πάγκλεν περιγράφει τη βασική καλλιτεχνική του μέθοδο ως μια προσπάθεια να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε κάτι που θεωρούμε δεδομένο. «Ειλικρινά επιστρέφω στο παλαιότερο κόλπο του βιβλίου: πάρε κάτι οικείο και κάν’ το παράξενο ή πάρε κάτι παράξενο και κάν’ το οικείο», έχει εξηγήσει. Όπως σημειώνει, όμως, η σημασία αυτής της διαδικασίας αλλάζει μαζί με την Ιστορία.

Και η σημασία των συγκεκριμένων φωτογραφιών έχει αλλάξει δραματικά. Όταν δημιουργήθηκε το dataset, η συζήτηση για την τεχνολογία αναγνώρισης προσώπου αφορούσε κυρίως ζητήματα μεροληψίας: κατά πόσο οι αλγόριθμοι μπορούσαν να οδηγήσουν σε διακρίσεις ή να αναπαράγουν τις προκαταλήψεις εκείνων που τους σχεδίαζαν.

Σήμερα, η συζήτηση έχει διευρυνθεί. Τα πρόσωπα, οι εικόνες και τα βιομετρικά χαρακτηριστικά μας αποτελούν μέρος ενός τεχνολογικού οικοσυστήματος που δεν είναι πάντα ορατό στον χρήστη. Και τα πρόσωπα που φωτογραφήθηκαν για τις ανάγκες ενός κρατικού ερευνητικού προγράμματος πριν από περίπου τρεις δεκαετίες αποκτούν, μέσα από το έργο του Πάγκλεν, μια νέα διάσταση.

Το ερώτημα της συναίνεσης

Για τον καλλιτέχνη, ένα από τα πιο σημαντικά ζητήματα που θέτουν οι φωτογραφίες δεν είναι μόνο τι συνέβη τότε, αλλά τι σημαίνει αυτό σήμερα για την έννοια της συναίνεσης.

Οι άνθρωποι του αρχικού dataset ήταν κυβερνητικοί υπάλληλοι και φωτογραφήθηκαν επειδή αυτό αποτελούσε μέρος της εργασίας τους. Όμως είναι αμφίβολο αν μπορούσαν να αντιληφθούν πώς θα εξελισσόταν η τεχνολογία και τι θέση θα αποκτούσαν τα βιομετρικά δεδομένα στην καθημερινή ζωή.

Το ερώτημα που θέτει ο Πάγκλεν είναι ακόμη πιο δύσκολο: μπορεί κάποιος να συναινέσει πραγματικά στη χρήση μιας εικόνας του για σκοπούς που δεν είναι ακόμη δυνατό να φανταστεί;

Είναι ένα ερώτημα που ξεπερνά την ιστορία της αναγνώρισης προσώπου. Οι άνθρωποι των πρώτων φωτογραφιών δεν μπορούσαν να γνωρίζουν ότι δεκαετίες αργότερα η εικόνα ενός προσώπου θα αποτελούσε τόσο σημαντικό στοιχείο των ψηφιακών συστημάτων. Σήμερα, αντίθετα, όλοι συμμετέχουμε με τον έναν ή τον άλλον τρόπο σε έναν κόσμο όπου οι εικόνες μας και τα δεδομένα μας μπορούν να αποκτήσουν χρήσεις που δεν ήταν δυνατό να προβλεφθούν όταν δημιουργήθηκαν.

Και έτσι, τα πρόσωπα εκείνων των εργαζομένων της δεκαετίας του 1990 αποκτούν μια απρόσμενη θέση στο παρόν: δεν είναι πλέον μόνο ιστορικά τεκμήρια μιας τεχνολογίας που βρισκόταν στα πρώτα της βήματα, αλλά υπενθύμιση του πόσο δύσκολο είναι να προβλέψουμε τι θα γίνουν τα δεδομένα που παραδίδουμε σήμερα στην τεχνολογία.

These were the ‘Adams and Eves’ of facial recognition technology, CNNi