Η στεγαστική κρίση έχει αναδειχθεί σε ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι κοινωνίες. Λίγα σπίτια, υψηλό κόστος αγοράς, ενοικίασης ή κατασκευής. Ολόκληρη η Ευρώπη αναζητεί και προτείνει λύσεις.
Στη μεγάλη ετήσια έκθεση για τα ακίνητα στη Βρετανία, που πραγματοποιήθηκε στο Λιντς, οι «νέες πόλεις» ήταν ένα από τα θέματα που απασχόλησαν τα πάνελ. Και όταν λέμε «νέες πόλεις» ως απάντηση στη στεγαστική κρίση, ο όρος έχει διπλό ορισμό. Είναι όντως νέες πόλεις που θα χτιστούν από την αρχή, σε σημεία όπου τώρα δεν υπάρχει ούτε οικισμός. Αλλά και πόλεις που θα ανανεωθούν, θα μεταμορφωθούν ώστε να γίνουν περισσότερο ανθρώπινες και συμβατές με το περιβάλλον.
Νέες πόλεις και μεγάλες ιδέες
Στη Βρετανία η κυβέρνηση των Εργατικών, από την έναρξη της θητείας της πριν από περίπου δύο χρόνια, αναβίωσε αναβίωσε το πρόγραμμα «Νέες πόλεις». Η στεγαστική κρίση και εκεί είναι μία από τις μάστιγες για τους νέους ανθρώπους και τίθεται ως κεντρικό ζήτημα σε κάθε εκλογική αναμέτρηση. Είτε σε επίπεδο κοινοβουλίων είτε σε επίπεδο δήμων.
Ο στόχος είναι, έως το 2029, να έχουν κατασκευαστεί 1,5 εκατομμύρια κατοικίες. Αυτό σημαίνει πολλές δουλειές για τους κατασκευαστές, αλλά και αγώνα δρόμου για την επίτευξή του. Αιτία, η γραφειοκρατία (χρειάζεται ένας χρόνος για την έκδοση οικοδομικής άδειας) και η έλλειψη εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού. Οι παλιοί καλοί εργάτες γερνούν, βγαίνουν στη σύνταξη και δεν υπάρχει νέο αίμα.
Η αρχική ιδέα για 12 νέες πόλεις, υποχρεωτικά μειώθηκε σε επτά. Και φυσικά, δεν ήταν ακριβώς νέες όλες. Μόνο δύο θα είναι καινούργιοι οικισμοί, το Τέμσφορντ και το Μπράμπαζον. Οι υπόλοιπες πέντε θα είναι αστικές επεκτάσεις ήδη μεγάλων πόλεων. Επιπλέον, δεν υπάρχει μεγάλο ιστορικό προηγούμενο. Στη Βρετανία, από το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, μόνο δύο τέτοια σχέδια υλοποιήθηκαν. Το Μίλτον Κέινς, που σχεδόν προϋπήρχε, και το Νιούταουν.
Οι πόλεις του μέλλοντος
Στο συνέδριο παρουσιάστηκαν και ιδέες πραγματικά πρωτοποριακές. Οι οποίες ωστόσο χρειάζονται περισσότερα χρόνια από μια πενταετία για να υλοποιηθούν. Αφορούν πόλεις που δεν θα λύνουν μόνο το πρόβλημα της στέγασης, αλλά και θα εξετάζουν τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος συνδέεται με το περιβάλλον του.
Μία από τις ιδέες αυτές ήταν τα ρομπότ που θα κατασκευάσουν οικονομικά προσιτές κατοικίες. Η πρόταση έγινε από τον Σιβ Μάλικ, πρώην δημοσιογράφο στον Guardian και του Sunday Times. Υπήρξε εν των συσυγγραφέων του βιβλίου Jilted Generation (Προδομένη Γενιά) το 2010. Εκεί περιγράφονταν τα οικονομικά μειονεκτήματα που βιώνουν οι άνθρωποι που γεννήθηκαν μετά το 1979. Στην απασχόληση, στο χρέος, στην εκπαίδευση. Και φυσικά στη στέγαση.
Και αντί να γίνει πολιτικός, έγινε κατασκευαστής. Μαζί με τον συνεταίρο του, επιχειρηματία της τεχνητής νοημοσύνης, Τζο Ριβ, ίδρυσε την Albion City Development Corporation. Το σχέδιό τους είναι να φτιάξουν το Forest City 1 (Πόλη του Δάσους 1). Δηλαδή 400.000 κατοικίες για 1 εκατομμύριο κατοίκους, σε 12.000 στρέμματα δασικής έκτασης με κόστος 100 δισεκατομμύρια λίρες. Η πόλη οικογενειακές κατοικίες 150 τ.μ., με τέσσερα υπνοδωμάτια στην τιμή των 400.000 ευρώ. Δηλαδή σχεδόν στο μισό κόστος παρόμοιων ακινήτων.
Ο Μάλικ, το «κοινωνικό συμβόλαιο» και η ΑΙ
Ο Μάλικ, μιλώντας στους Financial Times, υποστηρίζει ότι δεν ενδιαφέρεται να επεκτείνει το τρέχον επιχειρηματικό μοντέλο κατασκευών. «Προσπαθώ να διορθώσω ένα σπασμένο κοινωνικό συμβόλαιο», λέει.
Η μοίρα του Forest City 1 βρίσκεται στα χέρια της κυβέρνησης, περιμένοντας έγκριση της έκθεσης σκοπιμότητας. Αλλά η πρόταση του Μάλικ για τις νέες πόλεις και τη στεγαστική κρίση είναι μια νέα προσέγγιση. Και μπορεί να προκαλέσει το ενδιαφέρον άλλων, ανοιχτόμυαλων κατασκευαστών.
Malik για την κατασκευή αυτών των οικονομικά προσιτών οικογενειακών κατοικιών παρουσιάζει μια νέα προσέγγιση που μπορεί να εμφανιστεί.
Παράδειγμα ο υποψήφιος για βραβείο αρχιτεκτονικής Stirling, Αμίν Ταχά. Υπέγραψε με την εταιρεία του Μάλικ και την αρχιτεκτονική AUAR συνεργασία σε ένα σχέδιο για ένα ξύλινο σπίτι που μπορεί να παραχθεί μαζικά από ένα δίκτυο ρομποτικών μικροεργοστασίων. Η AUAR χρησιμοποιεί τεχνητή νοημοσύνη για να υπολογίσει τα πάντα. Από την ποσότητα ξύλου που απαιτείται για την κατασκευή έως το συνολικό κόστος.
Σύμφωνα με τον Τζόναθαν Ιραουάν, επικεφαλής υπολογιστικού σχεδιασμού στο στούντιο σχεδιασμού Hassell και σύμβουλο τεχνολογία στο Συμβούλιο Σχεδιασμού, η μέθοδος αυτή έχει μεγάλες δυνατότητες. «Αντί να επιχειρηθεί μια ανακαίνιση παραδοσιακών εργοταξίων, που απαιτεί μεγάλο κεφάλαιο, αυτό το μοντέλο δίνει τη δυνατότητα σε ένα υπάρχον δίκτυο τοπικών συνεργατών να βελτιώσει την αποτελεσματικότητα στη συναρμολόγηση των επιμέρους συστατικών. Η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική λειτουργούν ως συνεργατικοί εταίροι. Κλιμακούμενες καινοτομίες όπως αυτές πρέπει να εφαρμοστούν εάν θέλουμε να ανταποκριθούμε στην επιταχυνόμενη ζήτηση για στέγαση», λέει.
Τα στοιχεία για την κεντρική δομή κάθε σπιτιού κατασκευάζονται σε «εργοστάσια» μεγέθους κοντέινερ από ρομπότ από μια στοίβα ξύλινων φύλλων. Σε 12 ώρες, ολοκληρώνονται τα κομμάτια για το πλαίσιο, τους τοίχους, τα δάπεδα και τη στέγη. Αυτά μπορούν στη συνέχεια να συναρμολογηθούν σε ένα εργοτάξιο από τοπικούς τεχνίτες.
16.000 ξύλινες κατοικίες τον χρόνο
Η χρήση ξυλείας έχει και άλλα πλεονεκτήματα. Μειώνει τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της κατασκευής κατοικιών. Μελέτη του Yale διαπίστωσε ότι εάν το 30-60% των νέων αστικών κτιρίων κατασκευάζονταν από ξύλο μεταξύ 2020 και 2100, οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου θα μειώνονταν κατά τον κύκλο ζωής κατά 25,6 έως 39 γιγατόνους ισοδύναμου CO₂. Υπό τον όρο ότι θα ακολουθούνται βιώσιμες δασικές πρακτικές.
Εάν το Forest City 1 λάβει έγκριση, ο Μάλικ ελπίζει να δημιουργήσει έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό που κατέχει και διαχειρίζεται γη επ’ αόριστον προς όφελος μιας τοπικής περιοχής. Έτσι θα αποτρέψει τους ανθρώπους από το να μετατρέψουν τις οικονομικά προσιτές κατοικίες. Ελπίζει να κατασκευάσει 16.000 κατοικίες ετησίως. Στόχος είναι οι πρώτοι κάτοικοι να μετακομίσουν έως το 2035.
«Οι μεγαλύτεροι κατασκευαστές της χώρας μας έχουν πει ότι αυτό είναι αδύνατο», λέει. «Παλεύουμε να τους αποδείξουμε όλοι ότι κάνουν λάθος».
Πόλεις με τοπικό ενεργειακό δίκτυο
Οι ιδέες για να αντιμετωπιστεί η στεγαστική κρίση αφορούν και την ενέργεια. Την καθαρή ενέργεια, σε μια εποχή που η κλιματική κρίση αυξάνει τις θερμοκρασίες το καλοκαίρι. Κεντρική ιδέα είναι μικρής κλίμακας τοπικά δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας. Θα συνδυάζουν την παραγωγή ενέργειας, από ηλιακή ή αιολική ενέργεια, και την αποθήκευση μπαταριών για την τροφοδοσία μιας πόλης ή κοινότητας. Οι ενεργειακές εταιρείες Octopus Energy και Centrica επενδύουν στην τεχνολογία μικροδικτύων.
Η Άμπερ Γούντγουορντ, διευθύντρια διεθνών δημοσίων σχέσεων στο ερευνητικό ινστιτούτο Centre for Net Zero, λέει ότι οι νέες πόλεις είναι ιδανικές γι’ αυτό.
«Όλα τα νέα σπίτια θα μπορούσαν να είναι εξοπλισμένα με ηλιακούς συλλέκτες, αντλίες θερμότητας και φόρτιση ηλεκτρικών οχημάτων ως στάνταρ. Και η αποθήκευση μπαταριών θα μπορούσε να υποστηρίξει το τοπικό ενεργειακό σύστημα».
Ήδη στον οικισμό Χέιφορντ Παρκ, στη κομητεία της Οξφόρδης, η φιλοδοξία είναι να γίνει η πρώτη πόλη με πλεόνασμα ενέργειας. Σχεδιάζει να χρησιμοποιηθούν ανεμογεννήτριες και ηλιακά πάνελ εδάφους παράλληλα με ενσωματωμένα ηλιακά πάνελ σε κτίρια για τη δημιουργία ενέργειας. Αυτή η ενέργεια θα συντονίζεται από ένα ψηφιακό μικροδίκτυο που θα λειτουργεί σαν εικονικός σταθμός παραγωγής ενέργειας. Και θα εξισορροπεί την προσφορά ενέργειας με τη ζήτηση, ώστε η πόλη να είναι ενεργειακά αυτάρκης.
Επίσης, τα μικροδίκτυα έχουν αποδειχθεί επιτυχημένα σε νησιωτικές κοινότητες στη Βρετανία. Οι νέες πόλεις όπως το Χέιγουντ Παρκ προσφέρουν ένα νέο ξεκίνημα.
Νέες πόλεις, νέες συνήθειες
Ο επόμενος στόχος είναι οι νέες πόλεις να ξεκινήσουν από την αρχή σωστά. Να εξασφαλίζουν υποδομές μεταφορών, συνδέσεις με τα μεγάλα δίκτυα, και να συνδέονται με τις άλλες τοπικές κοινωνίες.
Η καλαισθησία είναι σημαντικός παράγοντας για βιώσιμες πόλεις
Αλλά και να είναι όμορφες. Η Κλίο Βαλεντάιν έχει διδακτορικό στην αρχιτεκτονική και ειδίκευση στην αρχιτεκτονική νευροανοσολογία. Εκτιμά ότι οι νέες πόλεις είναι ένας τομέας με εξειδικευμένες ανάγκες. «Είναι η μελέτη του πώς το δομημένο περιβάλλον επηρεάζει τον εγκέφαλό μας μέσω του ανοσοποιητικού μας συστήματος», εξηγεί. «Εξακολουθεί να καθιερώνεται. Αν και η νευροαρχιτεκτονική υπάρχει εδώ και καιρό και αποκτά τη δική της δυναμική».
«Πολλά σύγχρονα κτίρια πυροδοτούν μια αρνητική φυσιολογική αντίδραση», λέει. «Δεν είναι ότι στους ανθρώπους δεν αρέσει ο σχεδιασμός, είναι ότι στην πραγματικότητα βιώνουν μια αντίδραση που οδηγεί σε χαμηλό επίπεδο στρες, και το στρες μπορεί να είναι η κινητήρια δύναμη πολλών σύγχρονων ασθενειών».
«Υπάρχει ένα αυξανόμενο σύνολο στοιχείων από τη νευροεπιστήμη και την περιβαλλοντική ψυχολογία που δείχνουν πώς τα κτίρια διαμορφώνουν όχι μόνο τον τρόπο που κινούμαστε σε μια πόλη αλλά και το πώς νιώθουμε», προσθέτει. Και οι νέες πόλεις προσφέρουν την ευκαιρία να εφαρμοστεί μέρος αυτής της επιστήμης στην πράξη.
Σύμφωνα με τον Σκοτ Πολ, ακόμη και μόνο «η απλή προσθήκη ενός μοτίβου στην τοιχοποιία ενός κτιρίου μπορεί να βοηθήσει». Ενώ η Βαλεντάιν πιστεύει ότι η αρχιτεκτονική συνδέεται με τη δημόσια υγεία. «Το δομημένο περιβάλλον είναι ένας πρωταρχικός καθοριστικός παράγοντας για την ανθρώπινη υγεία. Αλλά έχει παραβλεφθεί σημαντικά», λέει.
Μεγαλεπήβολα σχέδια; Ποιος ξέρει. Ίσως όμως στο όραμα να κρύβεται και ένα πιο όμορφο μέλλον.
