Οι επιστήμονες μπορεί να χρειαστούν μήνες μέχρι να προσδιορίσουν τι ακριβώς προκάλεσε τη σαρωτική πλημμύρα που έπνιξε το Νεπάλ, ένα όμως είναι σίγουρο: η κλιματική αλλαγή λιώνει τους ορεινούς παγετώνες και απειλεί δύο δισεκατομμύρια ανθρώπους που ζουν στους πρόποδες μεγάλων βουνών.
Περίπου 200.000 παγετώνες καλύπτουν σήμερα το 10% της ξηράς του πλανήτη. Στις μεγάλες οροσειρές της Ασίας, χιλιάδες παγετώνες λιώνουν και σχηματίζουν ορεινές λίμνες που, σε περίπτωση υπερχείλισης ή κατάρρευσης των φυσικών φραγμάτων που τις συγκρατούν, θα προκαλέσουν παρόμοιες καταστροφές στο μέλλον.
Η καταστροφή στο Νεπάλ ήταν μια προειδοποίηση, λέει ο Τζέισον Γκάλεϊ, καθηγητής Γεωλογίας στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Φλόριντας. Πρόσφατο άρθρο του στους New York Times είχε τίτλο Ο παγετώνας που έλιωνε στο Νεπάλ ήταν μια ωρολογιακή βόμβα. Θα ακολουθήσουν κι άλλες.
Το Νεπάλ εξάλλου δεν ήταν η πρώτη περίπτωση. Το 2022, τo λιώσιμο των παγετώνων συνδυάστηκε με τους ασυνήθιστα ισχυρούς μουσώνες για να πλημμυρίσει το ένα τρίτο του Πακιστάν, μια καταστροφή που είχε ως αποτέλεσμα τουλάχιστον 1.300 πνιγμούς και ζημιές άνω των 10 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε μια χώρα με αδύναμες υποδομές.
Η παγετωνική λίμνη Κατόρα στο Πακιστάν, μια χώρα υψηλού κινδύνου (Jehan Sher / CC BY-SA 4.0)
Από το 2005, ο Γκάλεϊ έχει πραγματοποιήσει έξι αποστολές στο Κούμπου, τη νεπαλέζικη πλευρά του Έβερεστ, για να εκτιμήσει τον κίνδυνο των παγετωνικών λιμνών.
«Αυτό που είναι σαφές σε αυτό το στάδιο είναι ότι ένα τεράστιο κομμάτι παγετώνα αποκολλήθηκε από την πλαγιά του βουνού, κατρακύλησε περίπου 1.200 μέτρα κατακόρυφα και έπεσε με ορμή σε έναν παραπόταμο του ποταμού Μπότε Κόσι στην Κίνα» έγραφε ο Γκάλεϊ στους NY Times.
«Αρχικά, το φαινόμενο είχε εσφαλμένα αποδοθεί σε σεισμό, καθώς η δόνηση που προκάλεσε στο βουνό καταγράφηκε ως σεισμικό γεγονός μεγέθους 5,2 βαθμών. Λίγες στιγμές αργότερα, ένας τοίχος από βράχους και νερό διέλυσε το κτίριο του λιμανιού Γκιριόνγκ, καθώς τα ορμητικά νερά κατέβαιναν στην κοιλάδα».
«Εάν δεν περιοριστούν οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα που θερμαίνουν τον πλανήτη, οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η υπερθέρμανση στην Υψηλή Ορεινή Ασία — μια ευρεία περιοχή που περιλαμβάνει τα Ιμαλάια, το Καρακορούμ, το Παμίρ, το Χίντου Κους και το Τιεν Σαν — θα οδηγήσει έως το 2100 στην απώλεια έως και του 75% των παγετώνων που απομένουν..
»Το νερό από το λιώσιμο των πάγων που συσσωρεύεται πίσω από τις μοραίνες και σε κοιλώματα που έχουν αποκαλυφθεί από την υποχώρηση των πάγων θα μετατρέψει χιλιάδες παγετώνες σε μεγάλες λίμνες, καθεμία από τις οποίες αποτελεί μια εν δυνάμει ωρολογιακή βόμβα για τις ευάλωτες κοινότητες που βρίσκονται κατάντη».
Όσο το κλίμα ήταν πιο ψυχρό, οι παγετώνες ότου γέμισαν τις ορεινές κοιλάδες και, στην πορεία, έκαναν μεγάλους βράχους να κατρακυλήσουν στις πλαγιές βουνών, σχηματίζοντας έτσι αυτό που οι παγετωνολόγοι αποκαλούν «μοραίνες».
Οι μοραίνες ουσιαστικά λειτουργούν ως φυσικά φράγματα, συγκρατώντας τα νερά της τήξης των παγετώνων σε μεγάλες ορεινές λίμνες. Τελικά, η πίεση του νερού καθώς οι πάγοι λιώνουν προκαλούν κατάρρευση αυτών των φυσικών πραγμάτων και αφήνουν τα νερά να κατρακυλήσουν με μεγάλη ταχύτητα.
Αυτό πιστεύεται ότι συνέβη και στην περίπτωση του Νεπάλ.
Στο Νεπάλ, εκατοντάδες άνθρωποι εκτιμάται ότι βρήκαν φρικτό θάνατο όταν παρασύρθηκαν σε σήραγγεες υδροηλεκτρικού σταθμού (Reuters)
Ήταν το είδος της καταστροφής για την οποία οι κλιματολόγοι κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου εδώ και χρόνια. Μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2025 στο περιοδικό Nature, βασισμένη σε 20 χρόνια παρατηρήσεων, εκτιμούσε ότι κάθε χρόνο οι παγετώνες χάνουν 273 δισεκατομμύρια τόνους νερού τον χρόνο.
Μάλιστα τη δεύτερη δεκαετία της 20ερτούς μελέτης η τήξη επιταχύνθηκε κατά 36%.
«Ο ρυθμός απώλειας παγετωνικού πάγου αυξήθηκε σημαντικά, από 231 δισεκατομμύρια τόνους ετησίως κατά το πρώτο μισό της περιόδου μελέτης σε 314 δισεκατομμύρια τόνους ετησίως κατά το δεύτερο μισό» έγραφαν οι ερευνητές.
Επιπλέον, οι προβλέψεις του ΟΗΕ και άλλων φορέων για την άνοδο της στάθμης της θάλασσας ενδέχεται να είναι υπεραισιόδοξες, καθώς δεν συνυπολογίζουν επαρκώς το νερό που χάνεται από τους τους χερσαίους παγετώνες:
«Σε ολόκληρη την περίοδο της μελέτης, η απώλεια παγετωνικού πάγου ήταν κατά 18% μεγαλύτερη από την απώλεια του παγοκαλύμματος της Γροιλανδίας και υπερδιπλάσια από την απώλεια του παγοκαλύμματος της Ανταρκτικής, γεγονός που υπογραμμίζει τον κρίσιμο ρόλο των παγετώνων στην παγκόσμια άνοδο της στάθμης της θάλασσας» εκτιμούσε η μελέτη στο Nature.
Παράλληλα, οι πλημμύρες από την αιφνίδια ρηξη παγετωνικών λιμνών απειλούν κατοικημένες περιοχές σε ορεινές περιοχές. Σύμφωνα με έκθεση του ΟΗΕ το 2025, το 22%-25% του παγκόσμιου πληθυσμού, δηλαδή περίπου 2 δισεκατομμύρια άνθρωποι, ζουν κατάντη περιοχών με χιονοκάλυψη και παγετώνες.
Για τους ανθρώπους αυτούς, η κλιματική αλλαγή δημιουργεί κινδύνους όχι μόνο για πλημμύρα αλλά και για δραματικές ελλείψεις νερού.
