Εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια, η Γη έχει βρεθεί αντιμέτωπη με προσκρούσεις αστεροειδών, ηφαιστειακές καταστροφές, εποχές παγετώνων και μεγάλες μεταβολές στην ακτινοβολία του Ήλιου. Παρά τις ανατροπές, διατήρησε το υγρό νερό και επανειλημμένα επανέφερε τις συνθήκες που ήταν κατάλληλες για την ανάπτυξη και τη διατήρηση της ζωής. Πρόκειται απλώς για μια εντυπωσιακή συγκυρία ή μήπως η ίδια η ζωή συνέβαλε στο να παραμείνει ο πλανήτης κατοικήσιμος;
Από αυτό το ερώτημα γεννήθηκε η Υπόθεση της Γαίας, μία από τις πιο τολμηρές και αμφιλεγόμενες ιδέες στην ιστορία της περιβαλλοντικής επιστήμης. Αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1970 από τον Βρετανό χημικό James Lovelock και την Αμερικανίδα μικροβιολόγο Lynn Margulis και πήρε το όνομά της από τη θεά Γαία της ελληνικής μυθολογίας.
Η βασική ιδέα είναι ότι οι ζωντανοί οργανισμοί, η ατμόσφαιρα, οι ωκεανοί, το έδαφος και τα πετρώματα δεν λειτουργούν ανεξάρτητα. Αποτελούν μέρη ενός τεράστιου, αλληλένδετου συστήματος, στο οποίο οι αλλαγές σε ένα σημείο επηρεάζουν ολόκληρο το σύνολο.
Πώς αλλάζει τον πλανήτη η ζωή;
Ας πάρουμε για παράδειγμα το ανθρώπινο σώμα, που διατηρεί τη θερμοκρασία του σε ένα ασφαλές εύρος. Όταν ζεσταινόμαστε ιδρώνουμε και όταν κρυώνουμε τρέμουμε. Αυτή η συνεχής προσαρμογή ονομάζεται ομοιόσταση. Ο Lovelock αναρωτήθηκε αν κάτι αντίστοιχο, σε πολύ μεγαλύτερη και λιγότερο οργανωμένη κλίμακα, θα μπορούσε να συμβαίνει στη Γη.
Οι φωτοσυνθετικοί οργανισμοί, για παράδειγμα, άλλαξαν δραστικά τη σύνθεση της ατμόσφαιρας παράγοντας οξυγόνο. Μικροοργανισμοί μετασχηματίζουν ενώσεις του άνθρακα, του αζώτου και του θείου, ενώ τα δάση επηρεάζουν την ποσότητα διοξειδίου του άνθρακα, την υγρασία και τον κύκλο του νερού. Ταυτόχρονα, οι αλλαγές στη θερμοκρασία, στον αέρα και στους ωκεανούς επηρεάζουν ποιοι οργανισμοί μπορούν να επιβιώσουν.
Έτσι δημιουργούνται κύκλοι ανατροφοδότησης. Η ζωή μεταβάλλει το περιβάλλον και το νέο περιβάλλον επηρεάζει με τη σειρά του τη ζωή. Στην αρχική διατύπωση της υπόθεσης το 1974, οι Lovelock και Margulis πρότειναν ότι τέτοιες αλληλεπιδράσεις μπορεί να συνέβαλαν στη μακροχρόνια διατήρηση ευνοϊκών για τους ζωντανούς οργανισμούς συνθηκών.
Ωστόσο, υπάρχει μια κρίσιμη λεπτομέρεια. Οι κύκλοι ανατροφοδότησης δεν συμβάλλουν πάντα στην αποκατάσταση της ισορροπίας. Ορισμένοι περιορίζουν μια μεταβολή, ενώ άλλοι την ενισχύουν, ωθώντας το σύστημα προς μια διαφορετική κατάσταση. Η Γη δεν διαθέτει κεντρικό μηχανισμό ελέγχου, ούτε κάποιο σχέδιο που εξασφαλίζει τις καλύτερες δυνατές συνθήκες για κάθε μορφή ζωής.
Η Γη δεν λειτουργεί πάντα ως «δίχτυ ασφαλείας»
Στο σημερινό κλίμα βλέπουμε χαρακτηριστικά παραδείγματα ανατροφοδότησης που επιταχύνουν την αλλαγή. Η τήξη των πάγων αποκαλύπτει πιο σκούρες επιφάνειες ξηράς και νερού, οι οποίες απορροφούν περισσότερη θερμότητα. Η επιπλέον απορρόφηση θερμότητας προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη τήξη, ενισχύοντας περαιτέρω τη θέρμανση.
Επομένως, η ικανότητα του πλανητικού συστήματος να προσαρμόζεται δεν σημαίνει ότι θα εξουδετερώνει πάντοτε τις επιπτώσεις της ανθρώπινης δραστηριότητας. Ο πλανήτης έχει περάσει από μαζικές εξαφανίσεις και ακραίες μεταβολές. Η ζωή ως σύνολο επέζησε, αλλά αμέτρητα είδη εξαφανίστηκαν. Μια νέα ισορροπία μπορεί να είναι βιώσιμη για ορισμένους οργανισμούς, όχι όμως για άλλους.
